کیست بیکر زانو (Baker’s cyst) یا کیست پوپلیتئال، به تجمع مایع مفصلی در پشت زانو گفته میشود که معمولاً به شکل یک برجستگی یا تورم نمایان میشود. این وضعیت اغلب ناشی از یک مشکل زمینهای مانند التهاب، پارگی منیسک یا آرتروز است. نام این کیست از دکتر ویلیام بیکر، جراح انگلیسی قرن نوزدهم گرفته شده که اولین بار آن را شرح داد.
چرا کیست بیکر ایجاد میشود؟
در حالت طبیعی، مفصل زانو دارای مایعی به نام مایع سینوویال است که وظیفه روانسازی حرکت مفصل را بر عهده دارد. وقتی زانو دچار التهاب یا آسیب شود، مقدار این مایع افزایش مییابد. تجمع بیش از حد مایع میتواند از طریق یک مسیر طبیعی به فضای پشت زانو فشار آورده و منجر به ایجاد کیست شود.
مهمترین علل زمینهای کیست بیکر
- آرتروز زانو (خصوصاً آرتروز سایشی)
- پارگی منیسک داخلی یا خارجی
- آرتریت روماتوئید
- التهاب مزمن زانو
- صدمات ورزشی یا تروماهای مکرر زانو
علائم کیست بیکر زانو
علائم این نوع کیست ممکن است خفیف یا شدید باشند و گاهی بهقدری بیعلامت است که تنها در معاینات تصویربرداری کشف میشود. با این حال، شایعترین علائم عبارتاند از:
- احساس برجستگی یا تورم در پشت زانو
- درد یا احساس کشیدگی هنگام خم کردن یا صاف کردن زانو
- محدودیت حرکتی زانو
- گاهی اوقات حس بیحسی یا گزگز در ساق پا
- در موارد نادر، ترکیدن کیست و ایجاد درد شدید و ناگهانی
چگونه کیست بیکر تشخیص داده میشود؟
معاینه بالینی
پزشک متخصص با لمس ناحیه پشت زانو و بررسی دامنه حرکتی، به تشخیص اولیه میرسد. معمولاً کیست به شکل توده نرم و بدون درد یا با درد کم لمس میشود.
تصویربرداری تشخیصی
برای تأیید نهایی و بررسی علت زمینهای، از روشهای زیر استفاده میشود:
- سونوگرافی زانو: برای تشخیص وجود مایع و اندازه کیست
- MRI: ارزیابی دقیقتر ساختارهای داخلی زانو و تشخیص همزمان آسیبهای منیسک یا آرتروز
- رادیوگرافی ساده: در برخی موارد برای بررسی آرتروز یا ضایعات استخوانی مفید است
آیا کیست بیکر خطرناک است؟
در بیشتر موارد، کیست بیکر زانو خوشخیم و بیخطر است و ممکن است خودبهخود کوچک یا حتی ناپدید شود. با این حال، در صورت بزرگ شدن بیش از حد یا پاره شدن کیست، ممکن است عوارضی چون:
- درد شدید ناگهانی
- ورم در ساق پا
- احتمال اشتباه با ترومبوز ورید عمقی (DVT)
رخ دهد که در این حالت نیاز به اقدام فوری پزشکی دارد.
درمان کیست بیکر زانو چگونه انجام میشود؟
درمان بستگی به شدت علائم، علت زمینهای و اندازه کیست دارد. هدف اصلی درمان، برطرف کردن علت اصلی و کاهش علائم است.
⬅درمان غیرجراحی
این درمانها برای اغلب بیماران کافی است:
- استراحت و اجتناب از فعالیت شدید
- استفاده از یخ برای کاهش التهاب
- بالا نگه داشتن پا
- مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن
- بستن زانو با بانداژ فشاری یا بریس
- فیزیوتراپی برای تقویت عضلات اطراف زانو و بهبود دامنه حرکت
⬅کشیدن مایع کیست
در صورتی که کیست بزرگ و دردناک باشد، پزشک میتواند با استفاده از سوزن و تحت هدایت سونوگرافی، مایع را از کیست خارج کند. این کار گاهی با تزریق کورتیکواستروئید برای کاهش التهاب همراه است.
⬅درمان جراحی
در موارد نادری که کیست بسیار بزرگ است، درد شدید ایجاد میکند یا به درمانهای دیگر پاسخ نمیدهد، ممکن است نیاز به جراحی برداشتن کیست باشد. البته توجه شود که اگر علت زمینهای برطرف نشود، احتمال عود مجدد وجود دارد.
تفاوت کیست بیکر با ترومبوز ورید عمقی (DVT)
یکی از مشکلات مهم، شباهت علائم پاره شدن کیست بیکر با لخته شدن خون در وریدهای عمقی پا (DVT) است. هر دو حالت میتوانند باعث درد، تورم و گرمی در ساق پا شوند. تمایز این دو وضعیت حیاتی است، زیرا DVT میتواند عارضهای کشنده باشد و نیاز به درمان فوری با داروهای ضدانعقاد دارد.
چه کسانی بیشتر در معرض کیست بیکر هستند؟
- افراد بالای ۴۰ سال با سابقه آرتروز زانو
- ورزشکاران حرفهای یا کسانی که فشار زیادی به زانو وارد میکنند
- مبتلایان به بیماریهای التهابی مفاصل مثل روماتیسم
- کسانی که دچار پارگیهای منیسک یا رباطهای زانو شدهاند
پیشگیری از بروز کیست بیکر
هرچند پیشگیری قطعی وجود ندارد، ولی میتوان با اقدامات زیر احتمال بروز یا عود آن را کاهش داد:
- تقویت عضلات چهارسر ران با تمرینات منظم
- اجتناب از فشار بیش از حد بر زانو
- کنترل وزن برای کاهش بار وارد بر مفصل زانو
- درمان بهموقع آرتروز و آسیبهای ورزشی
مراقبت در منزل برای کنترل علائم کیست بیکر
- استفاده از کمپرس سرد روزی چند بار
- اجتناب از ایستادن یا راه رفتن طولانی
- استراحت دادن به زانو هنگام درد
- استفاده از عصا در صورت لزوم برای کاهش فشار
آیا کیست بیکر میتواند به سرطان تبدیل شود؟
خیر. کیست بیکر تودهای خوشخیم و غیرسرطانی است و هیچ شواهدی مبنی بر تبدیل آن به تومور بدخیم وجود ندارد. با این حال، در صورت مشاهده تغییرات غیرعادی مانند رشد سریع یا درد شدید، باید به پزشک مراجعه کرد.
سوالات متداول
۱. آیا کیست بیکر بدون درمان هم خوب میشود؟
در بسیاری موارد بله، بهویژه اگر علت زمینهای آن مانند التهاب یا آسیب ورزشی کنترل شود. با این حال، پیگیری پزشکی ضروری است تا از عود جلوگیری شود.
۲. آیا ورزش کردن باعث تشدید کیست بیکر میشود؟
ورزشهای سنگین و فشار زیاد به زانو میتواند علائم را بدتر کند. اما تمرینات کنترلشده زیر نظر فیزیوتراپیست، به تقویت عضلات و کاهش علائم کمک میکند.
۳. آیا تزریق کورتون برای درمان کیست بیکر بیخطر است؟
در بیشتر موارد، تزریق کورتون بیخطر است و باعث کاهش التهاب و اندازه کیست میشود. البته باید با نظر پزشک متخصص و در صورت عدم پاسخ به درمانهای اولیه انجام شود.