زانوی پرانتزی که از نظر پزشکی با نام Genu Varum شناخته میشود، نوعی تغییر شکل در مفصل زانو است که در آن زمانی که فرد میایستد و مچ پاها را به هم نزدیک میکند، زانوها از یکدیگر فاصله میگیرند. در این وضعیت، پاها شبیه پرانتز ( ) دیده میشوند؛ از اینرو به آن “زانوی پرانتزی” گفته میشود.
این وضعیت میتواند مادرزادی باشد یا در اثر عوامل اکتسابی مانند بیماریهای استخوانی (مثلاً راشیتیسم)، آسیب به صفحه رشد در دوران کودکی، یا تحلیل رفتن نامتقارن غضروف زانو در سنین بالا ایجاد شود. در صورتی که این مشکل در بزرگسالی درمان نشود، ممکن است منجر به ساییدگی زودرس مفصل زانو، درد مزمن، و اختلال در راه رفتن شود.
رضایت از جراحی زانوی پرانتزی
علائم زانوی پرانتزی چیست؟
علائم زانوی پرانتزی بسته به شدت تغییر شکل و سن بیمار میتواند متغیر باشد، اما مهمترین آنها عبارتاند از:
- فاصله غیرطبیعی بین زانوها هنگام ایستادن با مچ پای چسبیده
- ظاهر خمیده پاها به سمت بیرون (شبیه پرانتز)
- اختلال در راه رفتن مانند لنگیدن یا تغییر در الگوی گام برداشتن
- درد زانو یا مفاصل ران و مچ پا بهویژه پس از فعالیت یا ایستادن طولانی
- افزایش خطر آرتروز زانو در بزرگسالی به علت فشار نامتقارن بر غضروف
- در موارد شدید: کاهش دامنه حرکتی مفصل زانو و عدم تعادل عضلانی
چه افرادی در بزرگسالی مستعد ابتلا به زانوی پرانتزی هستند؟
در بزرگسالی، زانوی پرانتزی معمولاً ناشی از تغییرات تدریجی در مفصل زانو و تحلیل رفتن یکطرفه غضروف است. برخی افراد بهدلایل خاص بیشتر در معرض ابتلا به این ناهنجاری قرار دارند:
- افراد مبتلا به آرتروز زانو (بهویژه آرتروز یکطرفه)
وقتی ساییدگی مفصل فقط در سمت داخلی زانو اتفاق میافتد، محور پا به سمت پرانتزی شدن منحرف میشود. - کسانی که در جوانی آسیبهای زانو را درمان نکردهاند
آسیبهایی مانند پارگی مینیسک داخلی یا شکستگی اطراف مفصل اگر بهدرستی درمان نشود، منجر به عدم تقارن در عملکرد زانو میگردد. - ورزشکارانی با سابقه تمرینات پرتنش و پرفشار روی زانو
افرادی که فعالیتهایی مانند فوتبال، وزنهبرداری یا دوهای قدرتی را سالها انجام دادهاند، ممکن است در معرض فرسایش تدریجی ساختارهای داخلی زانو قرار گیرند. - افراد دارای اضافهوزن مزمن
وزن بالا باعث وارد شدن فشار مداوم بر مفاصل زانو میشود که در طول زمان میتواند منجر به انحراف ساختار مفصل و پرانتزی شدن زانو گردد. - افرادی با سابقه خانوادگی ناهنجاریهای محور پا
ژنتیک نقش مهمی در ساختار استخوانها و نحوه توزیع نیرو در اندام تحتانی دارد و میتواند در بروز انحرافات محوری مؤثر باشد. - افرادی با اختلالات متابولیک یا تغذیهای مزمن
کمبودهای تغذیهای طولانیمدت، مانند ویتامین D یا کلسیم پایین، بر سلامت استخوان و غضروف اثر گذاشته و میتواند ساختار زانو را مستعد انحراف کند.
شناسایی این گروهها و مداخلات زودهنگام، نقشی کلیدی در پیشگیری از پیشرفت ناهنجاری و نیاز به جراحیهای اصلاحی دارد.
چگونه میتوان از زانوی پرانتزی در بزرگسالی پیشگیری کرد؟
پیشگیری از زانوی پرانتزی در بزرگسالی به معنای حفظ سلامت محور مکانیکی زانو و جلوگیری از آسیبهای تدریجی به ساختار مفصل است. این موارد بهویژه در افراد با فعالیتهای روزمره یا شغلی پرتحرک، یا با زمینه ژنتیکی، اهمیت بیشتری دارد:
- کنترل وزن بدن
اضافهوزن یکی از عوامل اصلی در فشار غیرمتقارن به مفاصل زانو و تخریب تدریجی غضروفهاست. حفظ وزن متعادل از انحراف زانوها در طول زمان جلوگیری میکند. - تقویت عضلات اطراف زانو و ران
انجام تمریناتی مانند اسکات صحیح، لانج، و تمرینات ایزومتریک چهارسر ران به تثبیت زانو کمک میکند و تعادل عضلانی را حفظ مینماید. - اصلاح نحوه ایستادن و راه رفتن
پرهیز از ایستادن یا نشستن طولانی با وضعیت نادرست، و یادگیری تکنیکهای درست راه رفتن میتواند از بروز تغییرات در محور زانو جلوگیری کند. - استفاده از کفش مناسب
کفشهای استاندارد با کفی طبی و ضربهگیر مانع از انتقال فشار اضافی به زانوها میشوند. استفاده طولانی از کفشهای پاشنهبلند یا صاف ممکن است خطر انحراف مفصل را افزایش دهد. - پیشگیری و درمان زودهنگام آسیبهای زانو
رها کردن آسیبهای مزمن زانو مانند پارگی مینیسک یا ساییدگی غضروف، در بلندمدت میتواند به انحراف زانو (پرانتزی یا ضربدری) منجر شود. بررسی زودهنگام توسط پزشک ارتوپد ضروری است. - فیزیوتراپی در صورت وجود درد یا ناپایداری مفصل
تقویت هدفمند عضلات، اصلاح تعادل لگن و زانو، و استفاده از تکنیکهای دستی در فیزیوتراپی میتواند روند تغییر شکل را متوقف کند یا حتی معکوس نماید.
در بزرگسالان، اصلاح کامل زانوی پرانتزی با روشهای غیرجراحی ممکن نیست، اما رعایت این اصول میتواند از بروز یا پیشرفت این وضعیت بهطور مؤثری پیشگیری کند.