علت تغییر شکل زانو در افراد مختلف متغیر بوده و میتواند تحت تاثیر عوامل مختلف بروز پیدا کند. مفصل زانو از مفاصل پیچیده بدن با تحمل بار و فشار بالا است؛ به طوری که ضمن تحمل وزن بدن، حرکات مختلف مانند راه رفتن، دویدن، بالا رفتن از پله و غیره را بر عهده دارد.
دو نوع اصلی تغییر شکل زانو شامل انحنای مفاصل زانو به داخل و انحنای آن به خارج وجود دارد. علت تغییر شکل زانو ممکن است تحت تاثیر عوامل مختلف مانند ژنتیک، ضربات فیزیکی و یا شرایط خاص پزشکی باشد.
روشهای تشخیصی و بررسی دقیق این علل زمینهای برای شناخت بیشتر آن و انتخاب بهترین راهکار درمانی خواهد بود. در این مقاله به بررسی علل اصلی تغییر شکل زانو و روشهای تشخیصی این عارضه خواهیم پرداخت. در ادامه همراه ما باشید.
علت تغییرشکل زانو
تغییر شکل زانو چیست و چگونه اتفاق میافتد؟
تغییر شکل زانو به هر نوع شکل یا تراز غیر طبیعی مفصل زانو گفته میشود. مفصل زانو از سه استخوان ران (فمور)، کشکک زانو و استخوان درشت نی (تیبیا) تشکیل یافته است. غضروفها، تاندونها و رباطهای زانو از دیگر ساختارهای به کار رفته در زانو هستند که هر یک در ثبات آن و شکل و حرکات طبیعی زانو نقش دارند.
توزیع بار در مفاصل طبیعی زانو به صورت یکنواخت است، در حالی که اگر مفصل زانو به داخل یا خارج خمیده شود، سبب عدم توزیع یکنواخت بار روی زانو گشته و در نتیجه باعث تغییر شکل زانوها میگردد. ناهنجاری های زانو می تواند در نتیجه عوامل مختلفی از جمله ژنتیک، آسیب و یا برخی از بیماری های خاص مانند استئوآرتریت، آرتریت روماتوئید، پارگی رباط، آسیب غضروف، آسیب صفحه رشد و شرایط مادرزادی بروز کند.
علل اصلی تغییر شکل زانو در کودکان و نوجوانان
از ناهنجاریهای رایج در شکل زانوهای کودکان و نوجوانان میتوان به ژنووالگوم (زانوهای ضربهای یا ضربدری) و ژنوواروم (پاهای کمانی) اشاره کرد. ژنووالگوم زمانی اتفاق میافتد که مفاصل زانوها به هم نزدیک شده و فرم X شکل در پاها دیده شود، در این حالت مچ پاها با هم تماس ندارند. در تغییر شکل ژنوواروم مفاصل زانو به سمت بیرون متمایل گشته و زانوها با هم تماس ندارند.
علت تغییر شکل زانو در کودکان میتواند تحت تاثیر عوامل فیزیولوژیک بوده و به عنوان بخشی از فرآیند رشد کودکان در نظر گرفته شود. از زمانی که کودک شروع به راه رفتن میکند تا حدود دو سالگی فرم ضربدری رایج است. از این سن کم کم زانوها فرم پرانتزی مانند پیدا کرده و تا حدود 7 تا 8 سالگی ادامه دارد. اگر بعد از این سن همچنان فرم زانوها تغییر یافته باشند باید پیگیری شود.
علاوه بر این بد شکلیهای غیر متقارن همراه با علایم دیگر مانند درد و سفتی مفصل لازم به بررسی جدی دارند. عوامل ژنتیکی، شرایط پزشکی، کمبود تغذیهای مانند کمبود ویتامین D ، کلسیم و یا فسفر، اضافه وزن و نرمی استخوان از علل این عارضه در کودکان و نوجوانان است.
نقش وراثت و ژنتیک در تغییر شکل زانو
وراثت نیز میتواند علت تغییر شکل زانو در برخی از افراد باشد. برای مثال افراد ریسک فاکتورهای مربوط به بیماری استئوآرتریت را که یکی از علل بدشکلی زانو است به ارث میبرند.
آسیبهای ورزشی و تاثیر آنها بر تغییر فرم زانو
آسیبهای ورزشی و ضربات وارده به زانو نیز از علت تغییر شکل زانو در بسیاری از افراد است. ورزشهای قدرتی همراه با حرکات شدید پرشی و ضربات زیاد میتواند استرس و فشار زیادی را بر مفصل زانو وارد کرده و با گذشت زمان سبب آسیب و تغییر شکل زانو گردد. البته باید توجه داشت فعالیتهای ورزشی منظم با تقویت عضلات نقش مهمی در حمایت از زانو و کاهش آسیبهای زانو دارد.
بیشتر بخوانید : تعویض مفصل زانو
تاثیر آرتروز و بیماریهای مفصلی در تغییر شکل زانو
آرتروز و بیماریهای مفصلی هم میتواند علت تغییر شکل زانو باشد. آرتروز از رایجترین بیماریهای مفصلی است که طی آن غضروف مفصل از بین رفته و فضای بین استخوانها نازک میشود. این عارضه ضمن ایجاد علایمی مانند درد، سفتی و محدودیت حرکتی در زانو، میتواند در گذر زمان باعث تشدید بد شکلیهای زانو مانند فرم ضربدری یا پرانتزی گردد. انواع مختلف آرتروز شامل استئوآرتریت، آرتریت روماتوئید زانو و آرتریت زانو پس از ضربه است.
اضافه وزن و فشارهای ناشی از آن بر ساختار زانو
اضافه وزن با فشارهایی که بر ساختار زانو وارد میسازد میتواند از پارامترهای مهم و علت تغییر شکل زانو باشد. وزن زیاد و مشکلات زانو ارتباط مستقیمی با هم دارند. از عوارض اضافه وزن و چاقی بر زانوها و فرم آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- افزایش فشار و استرس روی زانوها
هنگام ایستادن یا راه رفتن، زانوهای شما وزن بدن را تحمل میکنند. افزایش وزن به معنای افزایش فشار و استرس روی زانوها است که در بلند مدت میتواند آسیبهای جدی و تغییر شکل زانوها را به همراه داشته باشد.
- التهاب مفاصل زانو
فشار طولانی مدت بر مفاصل میتواند سبب التهاب مفاصل گردد.
- افزایش ریسک ابتلا به استئوآرتریت
ریسک فاکتورهای مختلفی برای استئوآرتریت مشخص گردیده است و اضافه وزن یکی از موثرترین فاکتورها در این رابطه است. فشار و عوامل التهابی میتواند زمینه ساز بروز این بیماری مفصلی و علت تغییر شکل زانو گردد.
بیشتر بخوانید : بهترین جراح تعویض مفصل زانو
نقش عفونتها و التهابهای مزمن در بد فرمی زانو
التهاب در بیماری های روماتیسمی زانو، التهاب زانو در اثر ویروس و باکتری و بورسیت زانو از شایعترین علل التهابی زانو است. بسته به شدت این عارضه علایم مختلف مانند درد، تورم، کاهش دامنه حرکت و تغییر شکل مفاصل و بد فرمی زانو را در پی خواهد داشت.
روشهای تشخیصی برای بررسی تغییر شکل زانو
جهت بررسی علت تغییر شکل زانو از روشهای تشخیصی مختلفی کمک گرفته میشود. معاینات فیزیکی و بررسی سوابق خانوادگی و پزشکی فرد از اولین گامهای تشخیصی این عارضه است. نوع راه رفتن بیمار و حرکات زانو به ارزیابی دقیقتر علت تغییر شکل زانو کمک خواهد کرد. تصویر اشعه ایکس و تصویربرداری سیستم اسکلتی سه بعدی (EOS) در حالت ایستاده اطلاعات بیشتری را در اختیار پزشک قرار خواهد داد. این تصاویر از باسن تا مچ پا تهیه میگردد و به پزشک متخصص کمک میکند تا محل دقیق آسیب و تغییر شکل ارزیابی گردد. علاوه بر این تصاویری از مفصل ران و مچ پا نیز گرفته و بررسی میگردد. این روشها در کنار ارزیابی دامنه حرکت زانو اطلاعات مفیدی را به درمانگر ارائه خواهد داد.