اصلاح پای پرانتزی مانند هر عمل ارتوپدی دیگر میتوانند با عوارض کوتاهمدت یا بلندمدت همراه شوند. آگاهی دقیق از عوارض بعد از عمل پای پرانتزی، به بیمار کمک میکند روند بهبود را واقعبینانه دنبال کند، علائم هشدار را بشناسد و با مراقبت درست، احتمال بروز مشکلات را کاهش دهد.
در این مقاله درباره عوارض بعد از عمل پای پرانتزی صحبت میشود؛ یعنی اینکه چه عوارضی ممکن است رخ دهد، چرا رخ میدهد، چه زمانی طبیعی است و چه زمانی نیاز به پیگیری فوری دارد.
عوارض بعد از عمل پای پرانتزی چیست و چرا رخ میدهد؟
عوارض بعد از عمل پای پرانتزی مجموعهای از مشکلات احتمالی هستند که میتوانند پس از جراحی اصلاح محور پا ایجاد شوند. علت ایجاد عوارض به عوامل مختلفی برمیگردد، از جمله:
- نوع عمل انجامشده (مثلاً استئوتومی اطراف زانو یا روشهای دیگر اصلاح محور)
- شدت انحراف و میزان اصلاح موردنیاز
- وضعیت استخوان (کیفیت استخوان، کمبود ویتامین D، پوکی استخوان)
- شرایط عمومی بیمار (دیابت، چاقی، مصرف دخانیات، مشکلات انعقادی)
- دقت تکنیک جراحی و انتخاب درست زاویه اصلاح
- کیفیت مراقبتهای بعد از عمل و فیزیوتراپی
نکته مهم این است که «وجود درد، تورم و محدودیت حرکتی در هفتههای اول» همیشه به معنی عارضه نیست؛ اما بعضی علائم اگر شدید، پیشرونده یا همراه با نشانههای خاص باشند، میتوانند هشداردهنده باشند.
بیشتر بخوانید : جراحی زانو پرانتزی
فهرست عوارض بعد از عمل پای پرانتزی
در ادامه، مهمترین عوارضی که ممکن است بعد از این عمل دیده شوند را به شکل فهرستوار میبینید تا تصویر کلی داشته باشید:
- درد و تورم طولانیتر از حد انتظار
- کبودی، خونمردگی و تجمع مایع
- عفونت زخم یا عفونت عمقی
- خونریزی یا هماتوم
- لخته خون در پا (DVT) و آمبولی ریه
- آسیب عصبی (بیحسی، گزگز، ضعف)
- آسیب عروقی (نادر ولی جدی)
- خشکی و محدودیت حرکتی زانو
- تاخیر در جوش خوردن استخوان یا جوش نخوردن (Nonunion)
- بدجوش خوردن استخوان یا اصلاح بیشازحد/کمتر از حد (Over/Under correction)
- شل شدن، شکست یا مشکل در پیچ و پلاک/فیکساتور
- درد جلوی زانو یا درد اطراف محل برش و پیچها
- تغییر الگوی راه رفتن و دردهای جبرانی لگن، کمر یا مچ
- عود یا برگشت نسبی انحراف
- بدشکلی ظاهری یا نارضایتی از فرم پا
- مشکلات پوست و جای زخم (اسکار، چسبندگی)
- تورم طولانیمدت ساق و مچ
- دردهای عصبی یا حساسیت بیشازحد پوستی
- مشکلات ناشی از بیتحرکی (ضعف عضلانی، کاهش تعادل)
در بخشهای بعد، هر مورد را دقیق و کاربردی توضیح میدهیم.
| عارضه | چه زمانی بیشتر دیده میشود؟ | نشانههای معمول | نشانههای هشدار (نیاز به پیگیری سریع) |
|---|---|---|---|
| درد و تورم | روزهای اول تا چند هفته | درد با حرکت، ورم اطراف زانو و ساق | درد ناگهانی و شدید، تورم یکطرفه شدید، درد همراه تب |
| عفونت | هفته اول تا چند هفته | قرمزی خفیف اطراف زخم، گرمی مختصر | تب، ترشح چرکی، بوی بد، قرمزی رو به گسترش |
| لخته خون (DVT) | هفته اول تا ۶ هفته | سنگینی و درد ساق | تورم شدید یک پا، درد ساق با لمس، تنگی نفس ناگهانی |
| آسیب عصبی | بعد از عمل تا هفتهها | بیحسی یا گزگز اطراف برش | ضعف واضح حرکت مچ/انگشتان یا بدتر شدن پیشرونده |
| تاخیر جوش خوردن | ماههای اول | درد با وزنگذاری، دیر خوب شدن | درد ماندگار همراه لق شدن یا تغییر شکل |
| اصلاح بیشازحد/کمتر از حد | بعد از شروع راه رفتن | احساس عدم تعادل، فشار غیرطبیعی | درد شدید سمت داخلی/خارجی زانو، ناپایداری واضح |
| مشکل پیچ و پلاک | ماههای اول | درد موضعی روی پیچها | صدا/حس حرکت فلز، تغییر شکل، درد شدید ناگهانی |
| خشکی زانو | هفتههای اول تا ماهها | کاهش خم و راست شدن | قفل شدن مفصل، درد شدید با محدودیت رو به افزایش |
این جدول کمک میکند تفاوت بین علائم معمول و علائم هشدار را بهتر تشخیص دهید.
درد بعد از عمل پای پرانتزی چه مقدار طبیعی است؟
درد بعد از جراحی اصلاح پای پرانتزی معمولاً در هفتههای اول قابل انتظار است؛ زیرا هم استخوان تحت برش/اصلاح قرار گرفته و هم بافتهای اطراف زانو دستکاری شدهاند. درد معمولاً با راه رفتن، تمرینات، یا افزایش فعالیت بیشتر میشود.
اما درد زمانی میتواند نشانه عارضه باشد که:
- به جای کاهش تدریجی، روز به روز بیشتر شود
- ناگهانی و بسیار شدید باشد
- همراه تب، لرز یا ترشح از زخم باشد
- با تورم یکطرفه ساق و حساسیت شدید همراه باشد
- با بیحسی/ضعف جدید همراه شود
علتهای مهم درد غیرطبیعی بعد از عمل
- عفونت
- لخته خون
- شل شدن یا جابهجایی فیکساتور (پلاک و پیچ)
- تاخیر در جوش خوردن
- خشکی شدید مفصل و التهابهای ثانویه
تورم، کبودی و تجمع مایع: از شایعترین عوارض پس از جراحی پای پرانتزی
تورم و کبودی از شایعترین موارد بعد از عمل هستند و معمولاً به دلیل خونریزیهای ریز زیرپوستی و التهاب طبیعی بعد از جراحی رخ میدهند. در بسیاری از بیماران، تورم تا چند هفته باقی میماند و ممکن است با ایستادن طولانی بدتر شود.
با این حال، موارد زیر میتوانند نگرانکننده باشند:
- تورم قابل توجه فقط در یک ساق که به مرور بدتر میشود
- درد ساق همراه با گرمی و حساسیت زیاد
- تورم همراه با تنگی نفس یا درد قفسه سینه
- ترشح زیاد یا تجمع مایع قابل توجه در اطراف زخم
آیا تجمع مایع (سروما) عارضه محسوب میشود؟
تجمع مایع زیر پوست میتواند رخ دهد. اگر کوچک باشد معمولاً با مراقبت و پیگیری ساده کنترل میشود، اما اگر بزرگ، دردناک، یا همراه قرمزی و تب باشد باید بررسی شود؛ چون میتواند با عفونت اشتباه شود یا زمینه عفونت ایجاد کند.
عفونت بعد از عمل پای پرانتزی: از زخم سطحی تا عفونت عمقی
عفونت یکی از عوارض مهم جراحیهای ارتوپدی است، مخصوصاً وقتی از پلاک و پیچ یا فیکساتور استفاده شده باشد. عفونت میتواند سطحی باشد (محدود به پوست و بافت زیر پوست) یا عمقی (درگیر شدن عمق و حتی استخوان و ابزار فلزی).
علائم عفونت سطحی
- قرمزی محدود اطراف زخم
- گرمی و درد موضعی
- ترشح کم یا آبکی
علائم عفونت عمقی (هشدار)
- تب و لرز
- ترشح چرکی
- درد شدید و ضرباندار که با روزهای اول تفاوت دارد
- بوی بد از زخم
- باز شدن زخم یا بدتر شدن ناگهانی التهاب
عفونت عمقی مسئلهای جدی است چون میتواند روند جوش خوردن استخوان را مختل کند و در مواردی نیاز به درمانهای تهاجمیتر ایجاد کند.
بیشتر بخوانید : درمان انحراف محوری زانو
لخته خون بعد از عمل پای پرانتزی (DVT) و آمبولی ریه
پس از جراحی اندام تحتانی، به دلیل کاهش تحرک، التهاب و تغییرات انعقادی بدن، خطر تشکیل لخته خون در وریدهای عمقی پا افزایش پیدا میکند. این عارضه میتواند خطرناک باشد، چون ممکن است بخشی از لخته جدا شود و به ریه برسد (آمبولی ریه).
علائم DVT
- تورم ساق یک پا (معمولاً بیشتر از طرف دیگر)
- درد و حساسیت ساق، بهخصوص هنگام لمس
- گرمی و گاهی تغییر رنگ پوست
علائم آمبولی ریه (هشدار اورژانسی)
- تنگی نفس ناگهانی
- درد قفسه سینه
- سرفه (گاهی همراه خون)
- احساس ضعف شدید یا غش
این موارد نیاز به پیگیری فوری دارند.
آسیب عصبی بعد از عمل پای پرانتزی: بیحسی، گزگز و ضعف
در اطراف زانو، اعصاب مهمی عبور میکنند. در حین جراحی یا به دلیل تورم بعد از عمل، ممکن است عصب تحریک یا کشیده شود. نتیجه میتواند بیحسی، مورمور، گزگز یا در موارد نادر ضعف حرکتی باشد.
الگوهای رایج
- بیحسی اطراف محل برش
- گزگز کنار ساق یا روی پا
- احساس برقگرفتگی با حرکت خاص
چه زمانی آسیب عصبی جدیتر تلقی میشود؟
- اگر ضعف واضح در بالا آوردن مچ یا انگشتان ایجاد شود
- اگر بیحسی به سرعت گسترش پیدا کند
- اگر علائم به جای بهبود، بدتر شوند
بعضی تغییرات حسی ممکن است هفتهها تا ماهها طول بکشند تا بهتر شوند.
آسیب عروقی: عارضه نادر اما مهم
آسیب به عروق اطراف زانو یا ساق نادر است، اما در صورت رخ دادن میتواند بسیار جدی باشد. این مسئله ممکن است به خونرسانی نامناسب به پا یا خونریزی قابل توجه منجر شود.
علائم هشدار آسیب عروقی
- سردی غیرعادی پا
- رنگپریدگی شدید یا کبودی غیرمعمول
- درد بسیار شدید و خارج از انتظار
- کاهش نبض پا یا بیحسی همراه با سردی
در صورت بروز چنین علائمی، باید به صورت فوری بررسی انجام شود.
بیشتر بخوانید : زانوی پرانتزی در بزرگسالان
خشکی زانو و محدودیت حرکتی بعد از عمل اصلاح پای پرانتزی
یکی از عوارض نسبتاً شایع پس از این جراحی، کاهش دامنه حرکتی زانو است. علت اصلی خشکی، درد، تورم و در نتیجه کاهش حرکت است. اگر تمرینات حرکتی و فیزیوتراپی بهموقع و اصولی انجام نشود، خشکی میتواند ماندگار شود.
پیامدهای خشکی زانو
- سخت شدن خم کردن زانو (مثلاً برای نشستن یا بالا رفتن از پله)
- اختلال در راه رفتن طبیعی
- افزایش فشار به مفصل و عضلات اطراف
چه زمانی خشکی نگرانکننده است؟
- وقتی دامنه حرکتی در چند هفته ثابت بماند و بهبود نکند
- وقتی زانو حس قفل شدن داشته باشد
- وقتی درد شدید مانع هرگونه حرکت شود
تاخیر در جوش خوردن یا جوش نخوردن استخوان: عارضه کلیدی در عملهای اصلاح محور
در بسیاری از روشهای اصلاح پای پرانتزی، استخوان در نزدیکی زانو برش داده میشود و سپس با زاویه جدید ثابت میگردد تا در موقعیت اصلاحشده جوش بخورد. بنابراین «جوش خوردن درست» یکی از مهمترین مراحل موفقیت عمل است.
تاخیر در جوش خوردن (Delayed Union)
در این حالت، استخوان دیرتر از حد انتظار ترمیم میشود. ممکن است بیمار درد بیشتری هنگام وزنگذاری داشته باشد و تصاویر کنترل نشان دهد روند ترمیم کند است.
جوش نخوردن (Nonunion)
در این حالت، استخوان بهطور مناسب جوش نمیخورد و ممکن است درد مداوم، بیثباتی یا حتی شکست ابزار ثابتکننده رخ دهد. این عارضه معمولاً نیازمند پیگیری جدی و گاهی مداخلات بیشتر است.
عوامل افزایشدهنده خطر
- مصرف دخانیات
- دیابت کنترلنشده
- چاقی شدید
- کمبود ویتامین D و مشکلات متابولیک استخوان
- وزنگذاری زودهنگام برخلاف دستور
- عفونت
بدجوش خوردن یا اصلاح نامناسب: اصلاح بیش از حد یا کمتر از حد
یکی از عوارض عملکردی مهم، این است که محور پا دقیقاً به میزان لازم اصلاح نشود. این موضوع میتواند به دو شکل دیده شود:
- اصلاح کمتر از حد (پا هنوز کمی پرانتزی بماند)
- اصلاح بیش از حد (پا به سمت حالت ضربدری متمایل شود)
پیامدهای اصلاح نامناسب
- باقی ماندن یا تغییر الگوی درد زانو
- فشار غیرطبیعی روی بخش داخلی یا خارجی مفصل
- خستگی عضلانی و اختلال در راه رفتن
- کاهش رضایت بیمار از نتیجه
در بسیاری از موارد، اصلاح نامناسب از ابتدا با برنامهریزی دقیق قابل پیشگیری است، اما بعد از عمل هم با ارزیابیهای پیگیری قابل تشخیص است.
بیشتر بخوانید : مدت استراحت بعد از عمل پرانتزی پا
عوارض مربوط به پیچ و پلاک یا فیکساتور: شل شدن، شکست یا درد موضعی
در برخی روشها، تثبیت استخوان با پلاک و پیچ انجام میشود. ابزار فلزی معمولاً بدون مشکل باقی میماند، اما عوارضی هم ممکن است ایجاد شود:
- درد و حساسیت روی برجستگی پلاک/پیچها، بهخصوص در افراد لاغر
- التهاب بافت نرم روی ابزار
- شل شدن یا شکست ابزار در صورت فشار زودهنگام یا جوش نخوردن استخوان
- احساس گیر یا ناراحتی در حرکتهای خاص
علامت هشدار مهم این است که درد موضعی ناگهان تشدید شود یا همراه با تغییر شکل و کاهش توانایی راه رفتن باشد.
دردهای جبرانی کمر، لگن و مچ بعد از اصلاح پای پرانتزی
وقتی محور پا تغییر میکند، بدن باید الگوی راه رفتن و توزیع نیرو را بازتنظیم کند. در دوره سازگاری، برخی افراد دچار دردهای جبرانی میشوند:
- درد لگن یا کشاله ران
- درد کمر
- درد مچ پا یا کف پا
- احساس ناهماهنگی در راه رفتن
این موارد همیشه عارضه خطرناک نیستند، اما اگر شدید یا ماندگار شوند، میتوانند نشاندهنده نیاز به بازتوانی دقیقتر، تقویت عضلات یا اصلاح الگوی حرکت باشند.
برگشت انحراف یا عود: آیا ممکن است پای پرانتزی دوباره برگردد؟
یکی از نگرانیهای بیماران، احتمال برگشت یا عود است. عود میتواند به شکل تغییر تدریجی محور در طول زمان یا باقی ماندن بخشی از انحراف از همان ابتدا دیده شود. عوامل موثر میتواند شامل:
- اصلاح ناکافی
- مشکلات جوش خوردن
- اضافه وزن و فشار مداوم
- ضعف عضلات و الگوی حرکتی نامناسب
- برخی شرایط زمینهای استخوانی
عود معمولاً بهصورت تدریجی بروز میکند و با معاینات پیگیری و ارزیابی محور قابل تشخیص است.
مشکلات جای زخم و پوست: اسکار برجسته، چسبندگی و حساسیت
زخم جراحی ممکن است در برخی افراد به شکل برجسته یا تیرهتر ترمیم شود. همچنین چسبندگی بافتهای زیر پوست میتواند باعث کشش یا درد موضعی شود. برخی بیماران هم حساسیت پوستی یا دردهای تیرکشنده اطراف اسکار را تجربه میکنند.
مواردی که بیشتر باعث ناراحتی میشوند
- اسکار برجسته یا کلوئید در افراد مستعد
- خارش و سوزش طولانیمدت
- بیحسی اطراف زخم که دیر بهبود مییابد
این موارد معمولاً خطرناک نیستند، اما میتوانند کیفیت زندگی را تحت تأثیر بگذارند.
تورم طولانیمدت ساق و مچ: چرا بعضی افراد دیرتر ورمشان میخوابد؟
تورم میتواند تا مدتی پس از عمل باقی بماند، بهویژه اگر بیمار مدت زیادی سرپا باشد. اما اگر ورم بسیار طولانیمدت، یکطرفه و همراه درد یا تغییر رنگ باشد باید بررسی شود. در برخی افراد، اختلالات بازگشت وریدی، ضعف عضلات ساق یا کاهش تحرک باعث تداوم ورم میشود.
عوارض ناشی از بیتحرکی و بازتوانی ناکافی
اگر بیمار به دلیل ترس از درد یا عدم برنامه درست، حرکت و تمرین را به تعویق بیندازد، مجموعهای از مشکلات ممکن است رخ دهد:
- ضعف عضلات چهارسر و همسترینگ
- کاهش تعادل و افزایش خطر زمین خوردن
- خشکی مفصل
- دیرتر شدن بازگشت به فعالیتهای روزمره
- افزایش دردهای جبرانی در کمر و لگن
این موارد شاید «عارضه جراحی» به معنای کلاسیک نباشند، اما از نظر نتیجه درمان بسیار اثرگذارند و در عمل، بخش مهمی از مشکلات بعد از جراحی را تشکیل میدهند.
چه کسانی بیشتر در معرض عوارض بعد از عمل پای پرانتزی هستند؟
برخی ویژگیها احتمال عوارض را افزایش میدهند. مهمترین آنها:
- اضافه وزن بالا
- مصرف سیگار و قلیان
- دیابت یا بیماریهای عروقی
- سابقه لخته خون
- کمبود ویتامین D یا مشکلات متابولیک استخوان
- سن بالاتر (بسته به کیفیت استخوان و وضعیت مفصل)
- عدم پایبندی به محدودیت وزنگذاری و برنامه توانبخشی
شناخت این عوامل کمک میکند مراقبتها جدیتر دنبال شوند و علائم کوچک نادیده گرفته نشوند.