آسیب چند رباطی زانو پس از تصادف می‌تواند همراه با صدمه عروق و اعصاب باشد؛ بنابراین ارزیابی فوری در اورژانس ضروری است، حتی اگر تغییر شکل زانو برطرف شده یا درد قابل تحمل باشد. تشخیص سریع اختلال خون‌رسانی می‌تواند در حفظ اندام نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
آسیب چند رباطی زانو پس از تصادف؛ چرا مراجعه فوری مهم است؟
در ادامه با نشانه‌های خطر، اقدام‌های اولیه، روش تشخیص و مسیر درمان این آسیب آشنا می‌شوید. تصمیم درباره جراحی به وضعیت عروق، اعصاب، استخوان‌ها و میزان ناپایداری زانو بستگی دارد.
آسیب چند رباطی زانو چیست و چگونه رخ می‌دهد؟
رباط‌ها نوارهای محکمی هستند که استخوان‌های مفصل را به هم متصل می‌کنند و در پایداری زانو نقش دارند. آسیب چند رباطی معمولاً به صدمه حداقل دو رباط اصلی زانو گفته می‌شود؛ برای مثال ممکن است رباط صلیبی قدامی یا خلفی همراه با رباط‌های داخلی یا خارجی آسیب ببیند.
در تصادف، ضربه مستقیم به زانوی خم‌شده، چرخش شدید اندام یا فشار واردشده از کنار می‌تواند چند ساختار را هم‌زمان پاره کند. گاهی آسیب با دررفتگی زانو همراه است؛ یعنی استخوان‌های اصلی مفصل موقتاً از موقعیت طبیعی خود خارج می‌شوند.
دررفتگی ممکن است پیش از رسیدن بیمار به بیمارستان خودبه‌خود جا بیفتد. در این حالت ظاهر زانو الزاماً شدت آسیب اولیه را نشان نمی‌دهد و همچنان باید احتمال صدمه شریان پشت زانو و اعصاب بررسی شود.
تفاوت آسیب چند رباطی با پیچ‌خوردگی ساده
پیچ‌خوردگی می‌تواند از کشیدگی خفیف تا پارگی کامل رباط متغیر باشد. در آسیب چند رباطی، ناپایداری مفصل ممکن است شدیدتر باشد و احتمال آسیب‌های همراه مانند شکستگی، پارگی منیسک، صدمه غضروف یا آسیب عصبی و عروقی نیز مطرح می‌شود. تشخیص این دو وضعیت تنها از روی شدت درد ممکن نیست.
چرا مراجعه فوری پس از تصادف اهمیت دارد؟
مهم‌ترین دلیل مراجعه فوری، احتمال آسیب شریان پوپلیتئال در پشت زانو است. اگر جریان خون اندام مختل شود و درمان به تأخیر بیفتد، عضلات و اعصاب ممکن است آسیب جدی ببینند و در موارد شدید خطر از دست رفتن اندام وجود دارد.
نبض قابل لمس پا به‌تنهایی همه آسیب‌های عروقی را رد نمی‌کند؛ زیرا ممکن است بخشی از جریان خون هنوز برقرار باشد یا آسیب رگ در ابتدا آشکار نباشد. به همین دلیل پزشک علاوه بر معاینه، در صورت نیاز از اندازه‌گیری فشار خون اندام و تصویربرداری عروقی استفاده می‌کند.
علائم هشدار آسیب عصب، عروق یا افزایش فشار عضله
سردی یا رنگ‌پریدگی پا، بی‌حسی، گزگز و ضعف در بالا آوردن پنجه می‌توانند نشانه آسیب عصب یا اختلال خون‌رسانی باشند. درد بسیار شدید یا دردی که به‌سرعت بیشتر می‌شود نیز ممکن است با افزایش خطرناک فشار در بافت‌های ساق، یعنی سندرم کمپارتمان، ارتباط داشته باشد.
| نشانه پس از ضربه | اهمیت و اقدام |
|---|---|
| سردی، رنگ‌پریدگی یا کبودی پا | احتمال اختلال خون‌رسانی؛ تماس فوری با اورژانس |
| بی‌حسی یا ناتوانی در بالا آوردن پنجه | احتمال آسیب عصبی یا عروقی؛ ارزیابی فوری |
| درد شدید و رو به افزایش یا تورم قابل توجه ساق | احتمال آسیب جدی یا سندرم کمپارتمان؛ ارزیابی فوری |
| تغییر شکل زانو، ناپایداری شدید یا ناتوانی در تحمل وزن | احتمال دررفتگی، شکستگی یا آسیب چند رباطی؛ مراجعه فوری به اورژانس |
نبود این نشانه‌ها نیز آسیب جدی را رد نمی‌کند. پس از تصادف شدید یا ضربه‌ای که احتمال دررفتگی زانو را ایجاد کرده است، حتی با پای گرم و نبض قابل لمس باید زانو در اورژانس بررسی شود.
تا رسیدن به اورژانس چه اقداماتی انجام دهیم؟
اگر زانو پس از تصادف تغییر شکل داده، ناپایدار است یا احتمال آسیب چند رباطی و دررفتگی وجود دارد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. خودتان رانندگی نکنید و اجازه ندهید مصدوم برای امتحان کردن زانو راه برود.
- اندام را تا حد امکان در وضعیتی که قرار دارد ثابت نگه دارید و از حرکت دادن یا صاف کردن اجباری زانو بپرهیزید.
- برای جا انداختن زانو یا امتحان کردن پایداری آن تلاش نکنید؛ این کار ممکن است آسیب را تشدید کند.
- اگر خونریزی خارجی وجود دارد، با پارچه تمیز فشار مستقیم ملایم وارد کنید و از دستکاری زخم یا جسم فرورفته بپرهیزید.
- در صورت امکان و بدون حرکت دادن زانو، یخ پیچیده در پارچه را برای مدت کوتاه روی ناحیه قرار دهید؛ یخ را مستقیم روی پوست نگذارید.
- سردی پا، تغییر رنگ، بی‌حسی یا ضعف انگشتان را به نیروهای اورژانس اطلاع دهید و منتظر انتقال ایمن بمانید.
در تصادف ممکن است علاوه بر زانو، سر، ستون فقرات یا بخش‌های دیگر بدن نیز آسیب دیده باشند. جابه‌جایی غیرضروری مصدوم را محدود کنید و درباره خوردن و آشامیدن تا زمان ارزیابی، از راهنمایی تیم اورژانس پیروی کنید؛ زیرا ممکن است اقدامات فوری یا جراحی لازم شود.
تشخیص آسیب چند رباطی زانو در بیمارستان
ارزیابی با بررسی وضعیت عمومی بیمار و آسیب‌های تهدیدکننده حیات شروع می‌شود. سپس پزشک شکل زانو، پوست، نبض و دمای پا، حس و حرکت انگشتان را بررسی می‌کند. معاینه عصبی و عروقی ممکن است چند بار تکرار شود، چون وضعیت اندام می‌تواند تغییر کند.
اگر زانو همچنان دررفته باشد، تیم درمان معمولاً پس از ارزیابی اولیه برای جااندازی و ثابت‌سازی آن اقدام می‌کند و سپس خون‌رسانی و عملکرد عصب را دوباره می‌سنجد. شدت درد و تورم ممکن است معاینه دقیق رباط‌ها را در ساعات اولیه دشوار کند.
نقش عکس ساده، بررسی عروق و ام‌آرآی
عکس ساده برای بررسی شکستگی و وضعیت استخوان‌های مفصل به کار می‌رود. گاهی سی‌تی‌اسکن برای شناخت دقیق‌تر شکستگی لازم است. ام‌آرآی نیز به مشخص شدن آسیب رباط‌ها، منیسک، غضروف و سایر بافت‌های نرم و برنامه‌ریزی درمان کمک می‌کند.
برای ارزیابی خون‌رسانی ممکن است شاخص فشار مچ پا به بازو، موسوم به ABI، اندازه‌گیری شود. بر اساس نتیجه معاینه و این آزمایش، پزشک ممکن است سی‌تی‌آنژیوگرافی یا بررسی‌های دیگر و مشاوره جراح عروق را درخواست کند. در صورت شواهد جدی اختلال خون‌رسانی، اقدام درمانی نباید به انتظار ام‌آرآی به تأخیر بیفتد.
چه اطلاعاتی را به پزشک بگوییم؟
زمان و نحوه تصادف، تغییر شکل اولیه زانو، احساس جابه‌جایی مفصل و هرگونه سردی یا بی‌حسی پا را شرح دهید. همچنین جراحی‌های قبلی زانو، بیماری‌های زمینه‌ای و داروها، به‌ویژه داروهای رقیق‌کننده خون، برای انتخاب مسیر درمان اهمیت دارند.
پرسش‌های متداول درباره آسیب چند رباطی زانو
توانایی راه رفتن آسیب رباط یا رگ را رد نمی‌کند. پس از ضربه شدید، تغییر شکل زانو یا احساس دررفتگی، حتی اگر بتوانید چند قدم بردارید باید فوراً ارزیابی شوید و تا انتقال ایمن روی پا وزن نگذارید.
ام‌آرآی معمول زانو عمدتاً برای بررسی بافت‌های مفصل استفاده می‌شود و جای معاینه عروقی و آزمایش‌های اختصاصی را نمی‌گیرد. نوع بررسی رگ بر اساس شرایط بیمار و نظر تیم درمان انتخاب می‌شود.
خیر؛ بهبود به نوع و شدت آسیب عصب و علت بی‌حسی بستگی دارد و قابل پیش‌بینی قطعی نیست. بی‌حسی تازه یا ضعف پنجه به ارزیابی فوری نیاز دارد، زیرا ممکن است با آسیب عصب یا اختلال خون‌رسانی همراه باشد.
نه لزوماً. آسیب عروقی یا برخی آسیب‌های همراه ممکن است اقدام فوری بخواهند، اما زمان ترمیم یا بازسازی رباط‌ها بر اساس شرایط بیمار و بافت‌های اطراف زانو تعیین می‌شود.
سرد یا رنگ‌پریده شدن پا، بی‌حسی یا ضعف جدید، درد شدید و رو به افزایش و تورم قابل توجه ساق را جدی بگیرید. در صورت بروز این علائم فوراً به اورژانس مراجعه کنید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید.
جمع‌بندی و مسیر مراجعه
آسیب چند رباطی زانو پس از تصادف تنها یک پارگی رباط نیست و ممکن است با آسیب پنهان عروق، اعصاب یا استخوان همراه باشد. ابتدا ارزیابی اورژانسی را انجام دهید؛ پس از پایدار شدن شرایط، برای بررسی گزینه‌های درمان و جراحی پیچیده زانو می‌توانید با دکتر حمیدرضا یزدی مشورت کنید و مدارک تصویربرداری و گزارش‌های اورژانس را همراه داشته باشید.